ظاهرة الانزیاح فی شعر الصعالیك - دراسة أسلوبیة

الملخص :

لقد بلغت الرحلة مع شعر الصعالیك نهایتها، فبعد مسیرة بحث شاقة تناولت فیها ظاهرة الانزیاح فی شعر الصعالیك، یمكن تأشیر النتائج والمقترحات التی توضح خصائص الأسلوب فی شعر الصعالیك، بمستویاته الثلاثة: التركیبی، والدلالی، والإیقاعی، وكما یأتی:

أولا: المستوى التركیبی:

• مثل كسر الرتابة المألوفة فی الوقوف على الأطلال فی مقدمة القصیدة عند الصعالیك انزیاحا عن التقالید المألوفة فی مقدمة القصیدة فی الشعر القبلی، وتجلى أثره فی الكشف عن رؤى الصعلوك ومواقفه الذاتیة فی الحیاة وقضایا الوجود من حوله.

• أسهم التقدیم والتأخیر بالانحراف بنظام الجملة عن ترتیبها المألوف إلى مستویات وتراكیب أخرى، تجلى أثرها فی تجدید تجربة المتلقی بالنص ونسیجه الجدید ؛ بما أنشأته من دلالات متنوعة أشار إلیها الباحث فی أماكنها.

• أسهم الاعتراض فی إیقاف سیر السرد الشعری، وإیقاف المسیرة المدلولیة للألفاظ فی تتابعها التركیبی، ونبه الذهن إلى دلالات أخرى لها أهمیتها فی الكشف عن رؤیة الصعلوك لذاته وقضایا الوجود من حوله .

• أسهم الحذف فی تولید الغموض، وجعل شعرهم قابلا لكثیر من أوجه التأویل، وكان له أثره فی جذب انتباه المتلقی والدفع بتخیله لما هو مقصود من دلالات المحذوف، فحقق تفاعلا بین المرسل والرسالة والمتلقی، ونأى بالخطاب عن الملل والإطناب وانزاح به نحو الشعریة والإیجاز.

• مثل الالتفات انزیاحا أسلوبیا أسهم إلى حد كبیر فی كسر توالی الخطاب على وتیرة  واحدة، وأحدث تنوعه تنوعا فی الأسالیب، وكان له دور مهم فی مفاجأة المتلقی وهو ینتقل بین السلب والإیجاب، كما أنتجت بواسطته دلالات جدیدة عبرت عن رؤیة الصعلوك وأفكاره ومشاعره الداخلیة الخاصة .

• كما أسهم الالتفات فی كسر الزمن فی رؤیة الصعالیك، فتحول إلى زمن مستقبلی ارتبط بالإنسان فی اتجاهه صوب الأعلى، وانزاح عن رؤیة الماضی بدلالته البائدة متجها نحو المستقبل فی سبیل تغییر العالم، فكان زمنا تاریخیا عكس دائرة الزمن القبلی. 

• انزاحت الأسالیب الإنشائیة فی مدلولاتها الشعریة عند الصعالیك عن الأصل الموضوع لها إلى دلالات أخرى كشفت فی معظمها عن معاناة الصعلوك الداخلیة، وأفكاره ورؤاه ومواقفه الذاتیة فی الحیاة ؛ فأضفت الحیویة على الصیاغة، وكسرت عناصر الثبات والاستقرار التی قد تسیطر على الصیاغة الخبریة فی بعض مستویاتها الأسلوبیة.

آشنایی زدایی و نقش آن در خلق شعر

نویسندگان

غلامعباس رضایی هفتادر1 ؛ ابراهیم نامداری  2 ؛ علی اکبر احمدی2

1دانشیار دانشگاه تهران

2استادیار دانشگاه پیام نور

برای دانلود مقاله کلیک کنید

چکیده

آشنایی زدایی خروج از مألوف و آشناست، خروجی که در پی آن برای خواننده یا شنوندة سخن، شگفتی حاصل شود، یعنی شاعر یا ادیب با زدودن تکرار از صورت زبان، سخنی زیبا و تأثیرگذار خلق کند، شگرد شاعر و ادیب در این است که عادت را از زبان می‌زداید و زبانی نو می آفریند؛ زبانی که مهم ترین هدفش برجسته سازی گفتار عادی است و این همان زبان شعر است. شاعر یا ادیب برای رسیدن به این مقصود، ابزارهای زبانی می‌خواهد که مهم‌ترین آن‌ها استعاره است، آشنایی زدایی دو نوع است: 1- جایگزینی (که محور اصلی آن استعاره است) 2- ترکیبی یا ساختاری (که در تقدیم و تأخیر، التفات، حذف و اضافه پیش می‌آید). البته هر عدولی، آشنایی زدایی به شمار نمی آید، مگر آن که جنبة رسانگی زبان نیز در نظر گرفته شود و صرف این که در زبان، استعاره بیاوریم، شعر به وجود نمی‌آید بلکه باید آن عدول، در مخاطب تأثیر بگذارد و نیز زیبا باشد تا مخاطب از آن لذت ببرد. آشنایی زدایی هدف شعر نیست، بلکه به عنوان یکی از شگردهایی است که فضای شعر را ابهام آمیز می‌کند تا خواننده برای دریافت معنی به زحمت بیفتد و در نتیجه با درک معنی هیجان زده شود و از آن لذت ببرد.

کلیدواژگان: آشنایی زدایی؛ آشنایی زدایی جایگزینی؛ آشنایی زدایی ترکیبی؛ زبان شعر و ‌زبان نثر؛ رسانگی

صفاء أبله،

و صمتٌ مليئ بالضجيج،

يخنق الدقائق،

و يقتل وضوح النور...

أنا أكتم صراخ النهار،

حتى لاينسلخ الليل

و يذهب بستائره من ذاكرة النوافذ...

و تتضح الأسرار...

مازلت أمضي

و أحمل على أجفاني الحذر

من عقول أرائكها العيون

عقول لاتدرك الحقائق

لأناس يتكهنون كلما يرون...

تعبت طاقتي، و رمت بأثقالها على عاتق الطريق..

تركتها خلفي،

حتى تبحث عن شظايا ذلك العناء بالخفاء...

و أخذه طفل كثير الذهول،

تعبّث بأشياء رميتها خلفي..

و انا؛

مضيت أبحث عن يد حنكاء،

تفهم لغتي المعرقلة....

Sh_H